Türk Alfabesi, De-Asciifier ve Şapkalı Harf (Â, Î, Û) Çevirici

1928 Türk Harf Devrimi: Atatürk’ün Kültürel ve Dilsel Dönüşümü

1 Kasım 1928 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun, Türk modernleşme tarihinin en köklü ve başarılı reformlarından biridir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde hayata geçirilen bu devrimle, yüzyıllardır kullanılan Arap-Fars kökenli Osmanlı alfabesi üç aylık kısa bir geçiş sürecinde terk edilmiş; yerine Türkçenin zengin ses yapısına birebir uyumlu, 29 resmi harften oluşan yeni Türk alfabesi yürürlüğe girmiştir.

Osmanlı Türkçesi yazımında, Sami dillerinin ünsüz kök sistemine dayalı Arap harfleri Türkçenin sekiz zengin ünlüsünü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) karşılamakta yetersiz kalmaktaydı. Örneğin bir metinde geçen k-f harfleri bağlama göre kef, kefen veya kof olarak okunabilmekte; bu durum okur-yazarlık oranının toplum genelinde yüzde onun altında kalmasına neden olmaktaydı. Atatürk’ün fonetik esasa dayalı Latin alfabesi reformuyla, Türkçede yazılan her harfin tam bir karşılığı oluşmuş ve okuryazarlık hızla yaygınlaşmıştır.

Bilişim Dünyasında Ünlü "Türkçe I Sorunu" (Turkish I Problem)

Standart Latin alfabesini kullanan Batı dillerinde (İngilizce, Fransızca, İspanyolca) büyük I harfinin küçüğü noktalı i harfidir. Oysa Türkçede noktanın varlığı veya yokluğu iki tamamen bağımsız harfi tanımlar:

• Noktasız I / ı (Düz, dar, kalın ünlü [ɯ]): Büyük harfi I, küçük harfi ı harfidir (Alt+0305, Unicode U+0131). Örnekler: ışık, ırmak, balık.
• Noktalı İ / i (Düz, dar, ince ünlü [i]): Büyük harfi İ (Alt+0304, Unicode U+0130), küçük harfi i harfidir. Örnekler: insan, İstanbul, iyi.

Yazılım mühendisliğinde bu durum Turkish I Problem olarak adlandırılır. Standart kütüphanelerdeki toUpperCase() ve toLowerCase() fonksiyonları Türkçe yerel ayarlarda (tr-TR) çalıştırıldığında İngilizce "file".toUpperCase() ifadesi noktalı "FİLE" haline gelerek veritabanı sorgularını, dosya yollarını ve kod derleyicilerini bozabilir. Çeviricimiz bu sorunu tam uyumlu Unicode dönüşümleriyle aşmaktadır.

Yumuşak Ge (Ğ ğ): Asla Kelime Başında Yer Almayan Dev

Türk alfabesinin 9. harfi olan Ğ (yumuşak ge), dünya alfabeleri arasında çok özel bir konuma sahiptir: Öz Türkçe hiçbir sözcüğün başında yer almaz. Sözlüklerde Ğ ile başlayan bağımsız bir madde başı bulunmaz.

Eski Türkçedeki artdamaksıl ötümlü sızıcı [ɣ] sesinden evrilen yumuşak ge, günümüz İstanbul Türkçesinde müstakil bir ünsüz olarak seslendirilmez; bir uzatma veya geçiş yarı ünlüsü görevi görür:

• Kalın Ünlülerden Sonra (a, ı, o, u): Kendisinden önceki ünlüyü uzatır. Örneğin dağ sözcüğü [daː], ağaç sözcüğü [aːtʃ], yağmur sözcüğü [jaːmuɾ] olarak telaffuz edilir.
• İnce Ünlüler Arasında (e, i): Hafif bir y sesi (damaksıl yaklaşan ünsüz [j]) tınısı verir: öğle [øjle], değil [dejil].

Şapka Efsanesi: TDK Düzeltme İşaretini (Â, Î, Û) Gerçekten Kaldırdı mı?

Halk arasında yıllardır dolaşan en büyük şehir efsanelerinden biri "TDK'nin şapka işaretini kaldırdığı" iddiasıdır. Türk Dil Kurumu defalarca açıklama yaparak düzeltme işaretinin (düzeltme işareti / şapka) asla kaldırılmadığını, imla kılavuzunda halen zorunlu olduğunu vurgulamıştır:

• kâr (ticari kazanç) vs. kar (yağış türü): "Şirket bu yıl kar etti" yazıldığında şirket kazanç değil gökten yağan kar elde etmiş gibi algılanır.
• hâlâ (henüz, o zamana kadar) vs. hala (babanın kız kardeşi): "O hala gelmedi" cümlesi akraba olan halanın mı gelmediği yoksa eylemin henüz mü gerçekleşmediği ikilemini doğurur.
• âdet (gelenek, örf veya regl) vs. adet (tane, sayı): 3 adet kalem ile kadim bir Türk âdeti tamamen ayrı kavramlardır.
• kâtil (cinayet işleyen kimse) vs. katil (katılmak eylemi): Kâtil zanlısı ile yarışmaya katıl arasındaki fark hayati önem taşır.
• resmî (kamusal, devletle ilgili) vs. resmi (tabloyu, görseli): Nispet i'si isimleri sıfata dönüştürür (resmî gazete; resmi duvara astım).

Büyük Ünlü Uyumu: Türkçenin Doğal Müzikalitesi

Türkçe, eklemeli (aglütinatif) bir dil olup ses ahengini Büyük Ünlü Uyumu kuralı üzerine kurar. Bu kurala göre bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlünün niteliği, sonraki heceleri ve eklenecek ekleri belirler:

• Kalın Ünlüler: a, ı, o, u. Kalın ünlüyle başlayan sözcükler kalın ünlüyle devam eder: araba-lar-ımız-dan, kitap-lık (istisna).
• İnce Ünlüler: e, i, ö, ü. İnce ünlüyle başlayan sözcükler ince ünlüyle devam eder: ev-ler-imiz-den, göz-lük-çü-lük.

Bir sözcükte kalın ve ince ünlüler bir arada bulunuyorsa (örneğin kitap, kalem, tiyatro, otobüs), dilbilimciler bu sözcüğün Arapça, Farsça, Fransızca veya İtalyancadan Türkçeye geçmiş bir alıntı sözcük olduğunu anlar. Sayfamızın 2. sekmesinde yer alan heceleme motoru, girdiğiniz tüm sözcüklerin ünlü uyumunu anlık olarak analiz eder.